TUE JUL 20 '10 | ELSBETH PIJNAPPELSEINDEXAMENRECENSIE: MASTER AKV|ST. JOOSTNa hun opleiding aan één van de academies hebben de zes fotografen die zojuist zijn afgestudeerd aan de Master van St Joost, zich de afgelopen twee jaar verdiept in de documentaire fotografie. Dat er binnen deze verdieping veel aandacht is voor onderzoek en reflectie op documentaire fotografie als medium en de eigen positie als fotograaf binnen dat medium wordt zichtbaar in de eindexpositie in het Breda’s Museum.

De ander

Een fascinatie voor de ander, voor diegene die afwijkt van de norm, vormde het uitgangspunt van zowel Ted Oonk als Annette Behrens. Toevallig genoeg gebruiken ze beiden ook nog eens het medium film om hun fascinatie vast te leggen. Ted Oonk filmde voor ‘It’s not about you’ haar zusje Pim. Pim heeft het syndroom van Down. Oonk dwingt de kijker nauwgezet haar zusje te bekijken. Wat is het dat haar anders maakt? Haar gelaatstrekken? Haar houding? Wie bepaalt eigenlijk wat normaal is en wat niet?
Voor Annette Behrens is de ander de hangjongere. Hoe kijken we naar een groep jongeren op straat? Welke vooroordelen projecteren we bewust of onbewust bij het zien van een groep hangjongeren? De video op groot scherm van het groepje jongens is intrigerend. Ze staan met hun rug naar mij toe en praten in een taal die ik niet kan verstaan. Hier ben ik de buitenstaander, een luistervink.
Zowel bij Oonk als Behrens is de kijker de voyeur en het voyeuristische aspect wordt nog eens benadrukt door het medium film. Zo sta ik ineens in het leven van Pim die kwetsbaar, met een handdoek om vanuit de douche naar me kijkt. Het gesprek van Behrens’ hangjongeren valt stil en één voor één draaien ze zich om en kijken me aan.

De werkelijkheid

Ook in het werk van Suzanne de Bruin en Willem Popelier is een gemene deler te ontdekken: de relatie van het beeld met de werkelijkheid. Suzanne de Bruin onderzoekt de werking van het fotografische en filmische medium en wijst de kijker daarop in haar werk. Zo filmde de Bruin zichzelf met een webcam terwijl ze met haar vinger telkens naar de randen van het kader wijst. Hiermee benadrukt ze het selectieve aspect van foto en film, het kader dat de werkelijkheid afbakent. Naast de film is er een fotoboek waarin we foto’s van foto’s zien. Een foto van een landschap, groot opgeblazen tegen een stadse gevel bijvoorbeeld, of een interieur op een vrachtwagen. Maar is het ook vernieuwend of prikkelend wat de Bruin hier verkondigt? Weten we niet allang dat de foto een fictieve representatie van de werkelijkheid is en dat de werkelijkheid eigenlijk niet te kaderen valt?

Willem Popelier laat zien dat het ook anders kan. Hij onderzoekt de visuele verbeelding van de mens in relatie tot de werkelijkheid. Dat Popelier begrippen als portret, identiteit en de relatie met de werkelijkheid veelvuldig en diepgaand heeft onderzocht blijkt uit de maar liefst zes projecten die hij in het Breda’s Museum laat zien. In een van de zes projecten, ‘Rejected Identities’, zien we 39 pasfoto’s van Popelier zelf. De foto’s zijn gemaakt in verschillende fotostudio’s volgens de 39 regels waaraan een identificatiefoto moet voldoen. Toch is er geen enkele foto hetzelfde; soms is Popelier wat bleek, soms wat rozig, zijn hoofd is dan weer smal dan weer rond. Hier en daar helpt Popelier een handje door een wenkbrauw op te trekken of net met zijn ogen te knipperen om daarmee de grenzen van wat toelaatbaar is uit te testen. Om echt te weten wie Popelier is zul je hem levende lijve moeten ontmoeten. De pasfoto’s tonen enkel het oppervlak, en zijn daar al niet eenduidig in.

(Dit project werd ook genomineerd voor de Dutch Doc Award experimentprijs, red.)

De stad versus de natuur

Anaïs López gebruikt de ruimte in het museum voor haar denkkabinet dat zich focust op de stad en het gebruik van ruimte door mensen in de stad. Het denkkabinet geeft een mooi inzicht in het proces van López’ werk. Er zijn twee korte documentaires te zien, er is een audio-opname, posters die tegelijkertijd scriptie zijn, dummy’s waarin krabbels, ideeën, entreebewijzen en kleine printjes van eigen werk zijn opgenomen. Ook hier is er veel aandacht voor het onderzoekstraject dat de exposant heeft doorlopen. Dit alles leidt naar een ruimte waar een documentaire over Amsterdam speelt, die ten tijde van mijn bezoek helaas niet werkte.

Als laatste beland ik in de ruimte waar Don Sars exposeert. Sars noemt zichzelf een romanticus, hij verlangt ernaar te ontsnappen aan de dagelijkse werkelijkheid, aan onze snelle en moderne maatschappij. Hij laat zich niet meeslepen door een maatschappij waarin tijd geld is en iedereen haast heeft. Zo versterkte Sars het getik van zijn klok om daarmee de naderende deadline van zijn afstuderen bewuster te ervaren. Maar, schrijft Sars in zijn boek, het enige dat hij ervoer was dat hij rustig werd van het harde getik. In tegenstelling tot ondergetekende en de suppoosten van het museum die, terwijl ik zit te schrijven op een bankje, het volume van de luid tikkende klok een flinke slag terug draaien.

Sars beschikt naast zijn romantische geest ook over een gezonde dosis humor. Zo poogt hij de werkelijkheid van alledag te ontvluchten door de natuur in te trekken met een zelf gefabriceerde bakfietscamper en een reuzenkoffer (die tegelijkertijd als tent functioneert). In foto’s en video’s is te zien hoe Sars met zijn creaties op pad gaat: ploeterend met zijn bakfietscamper door een modderig en herfstig bospaadje voordat hij verdwijnt in de mist. Of op pad met zijn reuzenkoffer; ik betrap mezelf op gevoelens van medelijden als hij met zijn koffer niet in de bus kan of mag. Met een grote glimlach verlaat ik het Breda’s Museum; soms zouden we een beetje meer als Don Sars moeten zijn.

Kunstenaars

Opvallend is dat de meeste exposanten zich beeldend of visueel kunstenaar noemen, en niet fotograaf, laat staan documentaire fotograaf. Misschien past dit bij de huidige ontwikkelingen binnen de documentaire fotografie: de incorporatie van andere media als film en internet, het ontbreken van een vaststaande betekenis van het begrip documentaire fotografie en de steeds meer vervagende grenzen van het medium. De masterstudenten laten zien dat zij, na twee jaar verdieping, onderzoek en reflectie, wel raad weten met deze onbegrensde mogelijkheden.

De eindexamenexpositie van de Master Fotografie van St. Joost is nog tot en met 5 september te zien in het Breda's Museum